Archief

Colleges Herstory of Art: preklassieke en klassieke kunst

In de vorige colleges hebben we gezien dat vrouwen een essentiële rol hebben gespeeld in de samenleving en daarmee ook in het vervaardigen van kunstwerken. Vanaf ca. 6500 BC hebben vrouwen de keramiektraditie ontdekt en toegepast op grote schaal. Ze hebben potten, schalen, vazen en Venusbeelden gecreëerd waarbij het centrale thema de cyclus van het leven is. Dit is duidelijk zichtbaar in de cyclische patronen op het aardewerk en ook in de symboliek van dieren zoals vogels en slangen in hun regenererende functie. Deze cyclische patronen zijn tot op de dag van vandaag aanwezig in onze westerse samenleving, alleen is de betekenis niet altijd voor iedereen duidelijk. Dat komt omdat de traditionele (kunst)geschiedenis de klassieke oudheid nog steeds ziet als de bakermat van onze westerse beschaving en niet terugkijkt naar prehistorische culturen. Daardoor is het overduidelijke verband niet meer zichtbaar. Helaas wordt er nog steeds vooral naar het verleden gekeken vanuit een dominant en hiërarchisch oftewel lineair gericht referentiekader.

oud europa versus cycladen

De overeenkomst tussen de beeldtaal uit Oud Europa (ca. 5000 BC) en de Cycladen (ca. 2800 BC) is overduidelijk. Het volle vrouwelijke onderlichaam en het fallische hoofd  – symbool voor het vrouwelijke en het mannelijke – zorgen samen voor de continuering van het leven. Toch wordt het Cycladische beeld nog steeds aangeduid als een ‘viool-figuur’.

Ook een eiland als Kreta en haar Minoïsche kunst wordt nog steeds vanuit een lineair perspectief benaderd. Lees meer in mijn artikel Kreta, het einde van Oud Europa (daar staat ook een interessante documentaire over het Minoïsche Kreta):  http://oudeuropa.wordpress.com/2013/10/23/kreta-het-einde-van-oud-europa/

oud europa versus geometrische stijl

De geometrische stijl in de Griekse kunst is zo genoemd omdat men de patronen niet kon thuisbrengen en uitsluitend voor decoratie aanzag. Toch kunnen we ook hier een duidelijke parallel waarnemen tussen de beeldtaal uit Oud Europa en de zogenaamde geometrische motieven op het Griekse keramiek uit de 9e tot 6e eeuw BC.

Met de expansiedrift van de Grieken ontstond een groot en machtig rijk. Hoe meer de dominantie toenam, hoe patriarchaler de samenleving ook werd. In de 4e eeuw BC is het beeld van de ideale vrouw geboren, een beeld waar we tot op de dag van vandaag mee geconfronteerd worden: https://herstoryofart.wordpress.com/2013/10/23/het-vrouwbeeld-verandert-in-de-4e-eeuw-bc-en-de-ideale-vrouw-wordt-geboren/

De kunstenaar in de klassieke oudheid werd gezien als een persoon die een ambacht uitoefende waarbij men iets met de handen maakte en waarvoor werd betaald. Daardoor genoten kunstenaars veel minder aanzien dan dichters en musici en maakten zij ook geen deel uit van de beoefenaars van de vrije kunsten. We kunnen stellen dat we ongeveer evenveel mannelijke als vrouwelijke kunstenaars uit de Griekse oudheid bij naam kennen. Echter, de canon van de westerse kunstgeschiedenis die in de 19e eeuw voor het eerst werd geformuleerd, heeft de man als scheppend genie naar voren geschoven en daarmee onze blik vertroebeld.

lago di bolsena

De Etrusken (een verzamelnaam voor verschillende culturen) waren oorspronkelijke egalitaire samenlevingen die existeerden te midden van de dominante Grieken en Romeinen. Veel van de tradities uit neolithische tijden zijn nog terug te vinden bij de Etrusken. Lees in ‘Herstory of Art’ het hoofdstuk over ‘Vrouwen van aanzien in de Etruskische cultuur’ (pag. 60-64).

male gaze versus female gaze in ancient Pompeii

We mogen concluderen dat er in de klassieke oudheid evenredig veel mannen als vrouwen zich hebben beziggehouden met het creëren van kunst. Dat ze ieder vanuit hun eigen belevingswereld schilderden, toont bovenstaande afbeelding goed aan. Inmiddels zijn we in de ons bekende tijden van hiërarchie en macht terecht gekomen en is het overduidelijk dat daar ook de macht over vrouwen toe gerekend kan worden.

Lees meer over preklassieke en klassieke kunst in ‘Herstory of Art’ pagina 45-70.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

When God was a Girl

Ondanks het feit dat we niets met zekerheid kunnen zeggen over een steentijdreligie, kunnen we enige informatie uit de mythologie halen. In grote lijnen kunnen we stellen dat in egalitaire landbouwculturen voornamelijk godinnen worden vereerd, waarbij het vrouwelijke als levengevend principe centraal staat. In herdersculturen treffen we overwegend goden aan, die steeds dominanter worden en uiteindelijk ook alleen willen heersen. Een groot verschil tussen beide culturen is dat de landbouwgodinnen vaak aarde- en graangodinnen zijn, terwijl de herdersgoden meer hemelgoden zijn. Als dominantieculturen ertoe overgaan om egalitaire culturen te koloniseren, zien we dat goden en godinnen uit verschillende culturen eerst elkaars partner worden en huwen, totdat er veelal een monotheïstische religie met een scheppende vadergod overblijft. De levengevende moedergodin met al haar symboliek wordt dan uit de boeken geschreven, geabstraheerd of gedemoniseerd.

Mother Goddess from Çatalhöyük Snake_Goddess_-_Heraklion_Achaeological_Museum_retouched

De Britse historica Bettany Hughes heeft met de BBC een documentaire gemaakt over ‘Women and Religion’. De eerste aflevering ‘When God was a Girl’ sluit perfect aan op de Colleges Herstory of Art.

 

De andere afleveringen zijn te bekijken op het weblog van Het vrouwelijk goddelijke: http://vrouwelijkgoddelijke.wordpress.com/2013/10/02/divine-women-the-hidden-history-of-women-in-religion/

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

Weblog over Oud Europa

de donau cultuur

De term Oud Europa heeft archeologe Marija Gimbutas (1921-1994) bedacht en ingevoerd om duidelijk te maken dat er lang voor de klassieke oudheid al sprake was van hoogstaande culturen in Europa. De culturen in Oud Europa waren egalitair, homogeen en gericht op het voortbestaan van de samenleving. Een van de oudste beschavingen is de Donau cultuur (5000-3500 BC).
De kunstwerken uit Oud Europa bestaan uit decoratieve ontwerpen op basis van een symboolsysteem waarin balans, evenwicht en cyclisch bewustzijn en holistisch denken een grote rol spelen. Taalkundig onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat deze symbolen niet zuiver decoratief zijn maar het Donauschrift vertegenwoordigen.

Het weblog Oud Europa is een aanvulling op het boek ‘Herstory of Art’ en zal zich richten op neolithische, egalitaire samenlevingen, zoals de Donau cultuur, in Oud Europa. De berichten zullen overwegend in het Nederlands geschreven worden, maar het kan ook voorkomen dat ik ze in het Engels, Duits of Frans publiceer. Mijn doel is zichtbaar maken voor iedereen dat dominantie en strijd niet aangeboren en normaal zijn, maar ontstaan zijn door externe factoren. Ik ben van mening dat het uiterst belangrijk is om deze kennis van meet af aan op te nemen in alle vormen van onderwijs en educatie zodat het kennen van egalitaire culturen kan bijdragen aan een toekomst in balans.

Karin Haanappel
kunsthistorica, auteur & docent

Website: www.herstoryofart.nl
Email: oudeuropa@herstoryofart.nl

Oud Europa is te volgen in de social media:
Facebook: www.facebook.com/oudeuropa
Twitter: @oudeuropa
Pinterest: www.pinterest.com/herstoryofart/danube-culture-5000-3500-bc/
Weblog: www.oudeuropa.wordpress.com

Colleges Herstory of Art: Neolithicum

Donau rivier

In het eerste college hebben we kennis gemaakt met paleolithische kunst en gezien dat de kunstenaars egalitair en sjamanistisch leefden. Meer hierover kun je lezen in het volgende artikel: http://venuskunst.wordpress.com/2013/09/21/paleolithische-kunstenaars-leefden-egalitair-en-sjamanistisch/

In het neolithicum is dat in eerste instantie niet anders gesteld dan in het paleolithicum, de mensen leven nog steeds egalitair en sjamanistisch. Dat is ook in hun kunstwerken duidelijk te zien. Het neolithicum, de nieuwe steentijd, wordt vaak geassocieerd met het ontstaan van landbouwculturen, terwijl de oude steentijd hoofdzakelijk jagers/verzamelaars kende. Toch is die verandering niet over een nacht ijs gegaan, het ontstaan van landbouw- en (later ook) herdersculturen is een zeer geleidelijk proces geweest.

 

In de omgeving van Göbekli Tepe zijn sporen van wilde graansoorten aangetroffen, die vervolgens gedomesticeerd zijn. Hier in dit gebied is waarschijnlijk de landbouw ontstaan. Zoals in het college naar voren is gekomen (en ook in Herstory of Art staat vermeld) zijn het vrouwen geweest die de landbouw hebben ‘uitgevonden’. Op het filmpje van de BBC documentaire How Art Made the World zie je de fascinerende restanten van Göbekli Tepe. Ook in Herstory of Art kun je lezen over de ‘oudste tempel ter wereld’. Na 8500 BC verandert het klimaat en is er geen sprake meer van een paradijselijke omgeving rond Göbekli Tepe. De mensen trekken geleidelijk aan weg en nemen hun nieuw verworven kennis mee. Ze trekken richting het noorden/westen (Anatolië en Europa) en richting het zuiden (Mesopotamië en Levant). Omgevingsfactoren zorgen ervoor dat naar het noorden/westen de egalitaire landbouwculturen de overhand hebben, terwijl naar het zuiden de herdersculturen dominant worden.

neolithicum

Egalitaire culturen zijn hoogstaande beschavingen zonder hiërarchische (staats)autoriteit, maar waar economische welvaart vanzelfsprekend is, waar men taal, schrift, kunst en religie (géén godsdienst) kent en waar mensen vanuit hun eigen potentieel een bijdrage leveren aan het in stand houden van de samenleving.

Sociaal gezien ontwikkelen zich vanuit de jagers/verzamelaars twee typen culturen:
1. Landbouwculturen: egalitaire cultuur, hoofdzakelijk vrouwenwerk (vergelijk voedsel verzamelen)
2. Herdersculturen: dominantie cultuur, hoofdzakelijk mannenwerk (vergelijk jagen)

Het grootste verschil is dat dominantie culturen een centraal gezag hebben, hiërarchie kennen en koloniseren. Egalitaire culturen zijn in balans en gericht op het in stand houden van de eigen samenleving en niet gericht op expansie. Dominantie culturen kunnen egalitaire culturen annexeren (denk bijvoorbeeld aan hoe de Etrusken opgegaan zijn in het Romeinse rijk).

In de les zijn verschillende landbouwculturen aan bod gekomen:
1. Halaf cultuur (later overgenomen door de Oebaid cultuur)
2. Predynastieke Egypte (later overgegaan in matrilineaire erfopvolging bij de oude Egyptenaren)
3. Çatalhöyük (http://www.catalhoyuk.com/ & https://vrouwelijkgoddelijke.wordpress.com/2016/10/08/8000-jaar-oude-venuskunst-in-catal-huyuk-gevonden/)
4. Oud Europa (https://herstoryofart.wordpress.com/2011/10/25/de-vergeten-wereld-van-oud-europa-de-donaucultuur-5000-3500-bc/)

Binnen de landbouwculturen is de keramiektraditie ontstaan. In Herstory of Art is na te lezen dat er in de taalkunde en mythologie voldoende bewijzen zijn om te stellen dat deze keramiektraditie gestart is door vrouwen. Gedurende eeuwen zullen niet alleen vrouwen de landbouwers zijn, maar ook de pottenbakkers.

keramiek traditie is gestart door vrouwen www.herstoryofart.nl

Oud Europa heeft een eigen weblog www.oudeuropa.wordpress.com en Facebookpagina www.fb.com/oudeuropa waar regelmatig berichten geplaatst worden.

Lees meer over neolithische kunst in ‘Herstory of Art’ pagina 20-45.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

Weblog over Venuskunst

Venuskunst is sacrale voorchristelijke vrouwelijke kunst die te maken heeft met leven, dood en wedergeboorte. In mijn boek ‘Herstory of Art’ ben ik daar uitgebreid op ingegaan en heb aangetoond dat Venuskunst symbool staat voor de levenscyclus die universeel, mondiaal en zelfs tijdloos is.

venuskunst oude en nieuwe steentijd

Het weblog Venuskunst is een aanvulling op het boek ’Herstory of Art’ en zal wereldwijde Venuskunst in kaart brengen. De berichten zullen overwegend in het Nederlands geschreven worden, maar het kan ook voorkomen dat ik ze in het Engels, Duits of Frans publiceer. Het doel is Venuskunst de plaats te geven in de kunstgeschiedenis die het verdiend! Daarbij wordt de geschiedenis der kunsten niet gestart in de klassieke oudheid, maar in prehistorische, egalitaire tijden met Venuskunst, zodat zichtbaar wordt dat kunst van meet af aan gemaakt is door mensen: mannen én vrouwen!

Karin Haanappel
kunsthistorica, auteur & docent

Website: www.herstoryofart.nl
Email: venuskunst@herstoryofart.nl

Venuskunst is te volgen in de social media:
Facebook: www.facebook.com/venuskunst
Twitter: @Venus_Kunst
Pinterest: http://pinterest.com/herstoryofart/venuskunst/
Weblog: www.venuskunst.wordpress.com