Archief

De Accademia di San Luca en de uitsluiting van vrouwen in 1607

In 1563 richtte Giorgio Vasari in Florence de Accademia del Disegno op, onder bescherming van groothertog Cosimo I en met hulp van de grootste, nog levende kunstenaar Michelangelo. De meest vooraanstaande kunstenaars aan het hof van De’ Medici (inclusief Vasari zelf) werden automatisch lid van de academie. Vasari’s doel met deze academie was vooral maatschappelijke erkenning voor het kunstenaarschap. Schilders en beeldhouwers hoorden nog tot gildes die niet alleen een grote macht over ze hadden, maar hen ook gelijk stelden aan andere ambachtslieden. Vasari wilde de werkelijke kunstenaars, schilders en beeldhouwers die voorheen tot verschillende gildes behoorden, met elkaar verenigen. Kunstenaars hadden namelijk in de ogen van Vasari een sterke persoonlijkheid en een universele, goddelijke genialiteit in tegenstelling tot andere ambachtslieden.

Vasari - la pittura Vasari, la pittura, 1542, Casa Vasari, Arezzo

Het onderwijsprogramma dat Vasari had samengesteld, bestond uit kennis van de klassieke oudheid in beeld en taal, beheersing van het mathematisch perspectief, toepassing van de gulden snede en bestudering van de menselijke anatomie. Hoewel deze Accademie del Disegno ook open stond voor vrouwen was het vooral een mannenbolwerk. De heersende, christelijke opvattingen uit die tijd maakten dat men het idee had dat mannen, als evenbeeld van God, bij uitstek geschikt waren voor het creëren van ware kunstwerken. Wanneer vrouwen ook in staat bleken te zijn om grootse werken te vervaardigen, was dat uitzonderlijk en werd dat alom verspreid. Het feit dat Vasari in zijn ‘Levens’ ook (eigentijdse) vrouwelijke kunstenaars bespreekt, geeft aan dat hij echt niet om hen heen kon. Zij waren allen een virtuosa. Bovendien prijst Vasari deze vrouwelijke kunstenaars niet alleen vanwege hun talent, maar ook om hun sociale en professionele status. Een schrijver als Vasari kon immers niet om het respect heen dat deze vrouwen kregen van hun patronen.

In navolging van de academie in Florence richtte Frederico Zuccari, onder auspiciën van de paus, in 1593 de Accademia di San Luca op in Rome. Met deze academie borduurde hij voort op de ideeën van Vasari en ging zelfs een stap verder. In zijn boek ‘L’idea de’pittori, scultori et architetti’ (1607) paste hij de definitie van disegno aan zijn eigen denkbeelden aan. Hij stelde dat de betekenis van disegno eigenlijk il vero segno di Dio in noi (het ware teken van God in ons) was en daarmee maakte hij het exclusief mannelijk. Immers, als het artistiek scheppen een goddelijke oorsprong heeft, zijn het uitsluitend mannen die kunnen creëren, omdat zij – gelijk Adam – het evenbeeld van God zijn. Vrouwen hebben niet de mogelijkheid om God (en daarmee de scheppende, creatieve krachten) in zichzelf te ervaren omdat, zij – gelijk Eva – slechts een deel van de man zijn. In 1607 liet Zuccari officeel vastleggen dat vrouwen voortaan van het academische onderwijs zouden worden uitgesloten. Aangezien de Accademia di San Luca het prototype werd van alle Europese academies ontstond een situatie waarbij vrouwen in de wereld van de kunsten nog meer ondergeschikt gemaakt werden aan mannen. De uitsluiting van academisch onderricht heeft tot ver in de 19e eeuw geduurd. In 1897 opende de Académie des Beaux-Arts in Parijs voor het eerst haar deuren voor vrouwelijke kunstenaars, de andere landen volgden gestaag.

Fede Galizia, portret van Frederico Zuccari Fede Galizia, portret van Frederico Zuccari, 1604, Florence

Dit portret van Frederico Zuccari uit 1604 is lange tijd aangezien voor een zelfportret. Het bevindt zich in de Galleria degli Uffizi in Florence. Het was gebruikelijk dat toonaangevende kunstenaars, op verzoek van de Medici, hun zelfportret instuurden voor de portrettengalerij van het Uffizi. Zuccari heeft een portret ingestuurd dat geschilderd is door Fede Galizia (1578-1630). Haar volledige naam staat op de achterkant van het schilderij. Pas in 1988, toen het schilderij werd schoongemaakt en gerestaureerd, is men erachter gekomen dat het niet om een zelfportret ging, maar om een portret geschilderd door een befaamde kunstenares uit Milaan. Fede Galizia werd in haar tijd gezien als een ware virtuosa.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

 

Advertenties

Colleges Herstory of Art: renaissance & maniërisme

Als we aan de Italiaanse renaissance denken, doemt vaak direct het beeld op van de stad Florence. Daar heeft Vasari wel voor gezorgd toen hij ‘De Levens van de meest prominente schilders, beeldhouwers en architecten’ schreef en in 1550 overhandigde aan hertog Cosimo I van Florence. Vasari laat heel bewust de wedergeboorte van de klassieke oudheid plaatsvinden in Florence en stelt dat kunst uit andere steden overwegend in haar schaduw staat. Alleen als hij er echt niet omheen kan, noemt hij ook kunstenaars uit andere steden. Zo schrijft hij onder andere over Titiaan uit Venetië én over vrouwelijke kunstenaars uit Bologna en Cremona. Om de Levens van deze vrouwen te lezen, kun je helaas niet uit de voeten met een Nederlandse vertaling van Vasari’s boek want daar zijn ze van meet af aan buiten gehouden, in tegenstelling tot vertalingen in andere talen! Zie: https://herstoryofart.wordpress.com/2011/06/25/vasari-over-vrouwelijke-kunstenaars/

vasari over vrouwelijke kunstenaars

Vasari schrijft uitvoerig over Properzia De’ Rossi (ca. 1490-1529) en Sofonisba Anguissola (ca. 1535-1625). Over deze laatste is hij zo lovend dat hij uitspreekt “De vrouwen zijn in staat van uitmuntendheid terecht gekomen. In elke kunstdiscipline die zij in hun handen krijgen.” Lees verder in het artikel Arte delle Donne ~ Enkele vrouwelijk kunstenaars uit de Italiaanse Renaissance: https://herstoryofart.wordpress.com/2012/06/16/arte-delle-donne-enkele-vrouwelijke-kunstenaars-uit-de-italiaanse-renaissance/

Tijdens de renaissance kwam de Querelle des Femmes tot volle bloei, een pennenstrijd om vrouwen die duurde tot de Franse Revolutie. De geschreven teksten weerspiegelden de discussies die plaatsvonden in universitaire kringen, kerkelijke instanties en diverse hoven. Zowel mannen als vrouwen droegen hun steentje bij en keerde zich tegen de misogyne tradities of onderschreven ze. Lees meer in het volgende artikel en bekijk ook de bijgevoegde video’s:  https://herstoryofart.wordpress.com/2014/04/25/het-querelle-des-femmes-een-pennenstrijd-om-vrouwen/

Het lijkt alsof er voor vrouwen geen renaissance heeft plaatsgevonden en dat is in Florence ook zeker het geval geweest tijdens het quattrocento (lees pag. 84-87 in Herstory of Art). Toch kent Italië zeer getalenteerde kunstenaressen, veelal afkomstig uit Bologna. Deze stad heeft vanaf de late 11e eeuw een universiteit waar ook vrouwen werden toegelaten. Het culturele klimaat in Bologna vertoonde destijds opvallend veel overeenkomsten met Occitanië wat een reden kan zijn voor deze gelijkwaardigheid. Lees over de Occitaanse renaissance is dit artikel: https://herstoryofart.wordpress.com/2014/03/23/de-occitaanse-renaissance/

Bologna een renaissance voor vrouwen

Bologna kent een lange traditie van talentvolle kunstenaressen, waarvan er vier besproken worden in Herstory of Art.

1. De heilige Catherina dei Vigri (1413-1463)

2. Properzia De’ Rossi (ca. 1490-1529)

3. Lavinia Fontana (1552-1614)

4. Elisabetta Sirani (1638-1665)

Uiteraard kende ook Noord-Europa vrouwelijke kunstenaars, zowel in de 15e als de 16e eeuw. Vooral in Vlaanderen zijn veel namen van vrouwelijke kunstenaars bekend. Vier ervan worden besproken in Herstory of Art.

1. Agnes vanden Bossche (ca. 1435-1504)

2. Margaretha van Eyck (gestorven voor 1426, zuster van gebroeders Van Eyck)

3. Levina Teerlinc-Bening (1510/20-1576)

4. Catharina van Hemessen (ca. 1527-1581)

Op het YouTube kanaal van Herstory of Art zijn video’s te bekijken van enkele vrouwelijke kunstenaars die besproken zijn in het College renaissance & maniërisme.

Lees meer over renaissance & maniërisme in ‘Herstory of Art’ pagina 82-99.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl