Tagarchief | egalitaire samenlevingen

Colleges Herstory of Art: preklassieke en klassieke kunst

In de vorige colleges hebben we gezien dat vrouwen een essentiële rol hebben gespeeld in de samenleving en daarmee ook in het vervaardigen van kunstwerken. Vanaf ca. 6500 BC hebben vrouwen de keramiektraditie ontdekt en toegepast op grote schaal. Ze hebben potten, schalen, vazen en Venusbeelden gecreëerd waarbij het centrale thema de cyclus van het leven is. Dit is duidelijk zichtbaar in de cyclische patronen op het aardewerk en ook in de symboliek van dieren zoals vogels en slangen in hun regenererende functie. Deze cyclische patronen zijn tot op de dag van vandaag aanwezig in onze westerse samenleving, alleen is de betekenis niet altijd voor iedereen duidelijk. Dat komt omdat de traditionele (kunst)geschiedenis de klassieke oudheid nog steeds ziet als de bakermat van onze westerse beschaving en niet terugkijkt naar prehistorische culturen. Daardoor is het overduidelijke verband niet meer zichtbaar. Helaas wordt er nog steeds vooral naar het verleden gekeken vanuit een dominant en hiërarchisch oftewel lineair gericht referentiekader.

oud europa versus cycladen

De overeenkomst tussen de beeldtaal uit Oud Europa (ca. 5000 BC) en de Cycladen (ca. 2800 BC) is overduidelijk. Het volle vrouwelijke onderlichaam en het fallische hoofd  – symbool voor het vrouwelijke en het mannelijke – zorgen samen voor de continuering van het leven. Toch wordt het Cycladische beeld nog steeds aangeduid als een ‘viool-figuur’.

Ook een eiland als Kreta en haar Minoïsche kunst wordt nog steeds vanuit een lineair perspectief benaderd. Lees meer in mijn artikel Kreta, het einde van Oud Europa (daar staat ook een interessante documentaire over het Minoïsche Kreta):  http://oudeuropa.wordpress.com/2013/10/23/kreta-het-einde-van-oud-europa/

oud europa versus geometrische stijl

De geometrische stijl in de Griekse kunst is zo genoemd omdat men de patronen niet kon thuisbrengen en uitsluitend voor decoratie aanzag. Toch kunnen we ook hier een duidelijke parallel waarnemen tussen de beeldtaal uit Oud Europa en de zogenaamde geometrische motieven op het Griekse keramiek uit de 9e tot 6e eeuw BC.

Met de expansiedrift van de Grieken ontstond een groot en machtig rijk. Hoe meer de dominantie toenam, hoe patriarchaler de samenleving ook werd. In de 4e eeuw BC is het beeld van de ideale vrouw geboren, een beeld waar we tot op de dag van vandaag mee geconfronteerd worden: https://herstoryofart.wordpress.com/2013/10/23/het-vrouwbeeld-verandert-in-de-4e-eeuw-bc-en-de-ideale-vrouw-wordt-geboren/

De kunstenaar in de klassieke oudheid werd gezien als een persoon die een ambacht uitoefende waarbij men iets met de handen maakte en waarvoor werd betaald. Daardoor genoten kunstenaars veel minder aanzien dan dichters en musici en maakten zij ook geen deel uit van de beoefenaars van de vrije kunsten. We kunnen stellen dat we ongeveer evenveel mannelijke als vrouwelijke kunstenaars uit de Griekse oudheid bij naam kennen. Echter, de canon van de westerse kunstgeschiedenis die in de 19e eeuw voor het eerst werd geformuleerd, heeft de man als scheppend genie naar voren geschoven en daarmee onze blik vertroebeld.

lago di bolsena

De Etrusken (een verzamelnaam voor verschillende culturen) waren oorspronkelijke egalitaire samenlevingen die existeerden te midden van de dominante Grieken en Romeinen. Veel van de tradities uit neolithische tijden zijn nog terug te vinden bij de Etrusken. Lees in ‘Herstory of Art’ het hoofdstuk over ‘Vrouwen van aanzien in de Etruskische cultuur’ (pag. 60-64).

male gaze versus female gaze in ancient Pompeii

We mogen concluderen dat er in de klassieke oudheid evenredig veel mannen als vrouwen zich hebben beziggehouden met het creëren van kunst. Dat ze ieder vanuit hun eigen belevingswereld schilderden, toont bovenstaande afbeelding goed aan. Inmiddels zijn we in de ons bekende tijden van hiërarchie en macht terecht gekomen en is het overduidelijk dat daar ook de macht over vrouwen toe gerekend kan worden.

Lees meer over preklassieke en klassieke kunst in ‘Herstory of Art’ pagina 45-70.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

Weblog over Oud Europa

de donau cultuur

De term Oud Europa heeft archeologe Marija Gimbutas (1921-1994) bedacht en ingevoerd om duidelijk te maken dat er lang voor de klassieke oudheid al sprake was van hoogstaande culturen in Europa. De culturen in Oud Europa waren egalitair, homogeen en gericht op het voortbestaan van de samenleving. Een van de oudste beschavingen is de Donau cultuur (5000-3500 BC).
De kunstwerken uit Oud Europa bestaan uit decoratieve ontwerpen op basis van een symboolsysteem waarin balans, evenwicht en cyclisch bewustzijn en holistisch denken een grote rol spelen. Taalkundig onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat deze symbolen niet zuiver decoratief zijn maar het Donauschrift vertegenwoordigen.

Het weblog Oud Europa is een aanvulling op het boek ‘Herstory of Art’ en zal zich richten op neolithische, egalitaire samenlevingen, zoals de Donau cultuur, in Oud Europa. De berichten zullen overwegend in het Nederlands geschreven worden, maar het kan ook voorkomen dat ik ze in het Engels, Duits of Frans publiceer. Mijn doel is zichtbaar maken voor iedereen dat dominantie en strijd niet aangeboren en normaal zijn, maar ontstaan zijn door externe factoren. Ik ben van mening dat het uiterst belangrijk is om deze kennis van meet af aan op te nemen in alle vormen van onderwijs en educatie zodat het kennen van egalitaire culturen kan bijdragen aan een toekomst in balans.

Karin Haanappel
kunsthistorica, auteur & docent

Website: www.herstoryofart.nl
Email: oudeuropa@herstoryofart.nl

Oud Europa is te volgen in de social media:
Facebook: www.facebook.com/oudeuropa
Twitter: @oudeuropa
Pinterest: www.pinterest.com/herstoryofart/danube-culture-5000-3500-bc/
Weblog: www.oudeuropa.wordpress.com

Colleges Herstory of Art: Neolithicum

Donau rivier

In het eerste college hebben we kennis gemaakt met paleolithische kunst en gezien dat de kunstenaars egalitair en sjamanistisch leefden. Meer hierover kun je lezen in het volgende artikel: http://venuskunst.wordpress.com/2013/09/21/paleolithische-kunstenaars-leefden-egalitair-en-sjamanistisch/

In het neolithicum is dat in eerste instantie niet anders gesteld dan in het paleolithicum, de mensen leven nog steeds egalitair en sjamanistisch. Dat is ook in hun kunstwerken duidelijk te zien. Het neolithicum, de nieuwe steentijd, wordt vaak geassocieerd met het ontstaan van landbouwculturen, terwijl de oude steentijd hoofdzakelijk jagers/verzamelaars kende. Toch is die verandering niet over een nacht ijs gegaan, het ontstaan van landbouw- en (later ook) herdersculturen is een zeer geleidelijk proces geweest.

 

In de omgeving van Göbekli Tepe zijn sporen van wilde graansoorten aangetroffen, die vervolgens gedomesticeerd zijn. Hier in dit gebied is waarschijnlijk de landbouw ontstaan. Zoals in het college naar voren is gekomen (en ook in Herstory of Art staat vermeld) zijn het vrouwen geweest die de landbouw hebben ‘uitgevonden’. Op het filmpje van de BBC documentaire How Art Made the World zie je de fascinerende restanten van Göbekli Tepe. Ook in Herstory of Art kun je lezen over de ‘oudste tempel ter wereld’. Na 8500 BC verandert het klimaat en is er geen sprake meer van een paradijselijke omgeving rond Göbekli Tepe. De mensen trekken geleidelijk aan weg en nemen hun nieuw verworven kennis mee. Ze trekken richting het noorden/westen (Anatolië en Europa) en richting het zuiden (Mesopotamië en Levant). Omgevingsfactoren zorgen ervoor dat naar het noorden/westen de egalitaire landbouwculturen de overhand hebben, terwijl naar het zuiden de herdersculturen dominant worden.

neolithicum

Egalitaire culturen zijn hoogstaande beschavingen zonder hiërarchische (staats)autoriteit, maar waar economische welvaart vanzelfsprekend is, waar men taal, schrift, kunst en religie (géén godsdienst) kent en waar mensen vanuit hun eigen potentieel een bijdrage leveren aan het in stand houden van de samenleving.

Sociaal gezien ontwikkelen zich vanuit de jagers/verzamelaars twee typen culturen:
1. Landbouwculturen: egalitaire cultuur, hoofdzakelijk vrouwenwerk (vergelijk voedsel verzamelen)
2. Herdersculturen: dominantie cultuur, hoofdzakelijk mannenwerk (vergelijk jagen)

Het grootste verschil is dat dominantie culturen een centraal gezag hebben, hiërarchie kennen en koloniseren. Egalitaire culturen zijn in balans en gericht op het in stand houden van de eigen samenleving en niet gericht op expansie. Dominantie culturen kunnen egalitaire culturen annexeren (denk bijvoorbeeld aan hoe de Etrusken opgegaan zijn in het Romeinse rijk).

In de les zijn verschillende landbouwculturen aan bod gekomen:
1. Halaf cultuur (later overgenomen door de Oebaid cultuur)
2. Predynastieke Egypte (later overgegaan in matrilineaire erfopvolging bij de oude Egyptenaren)
3. Çatalhöyük (http://www.catalhoyuk.com/ & https://vrouwelijkgoddelijke.wordpress.com/2016/10/08/8000-jaar-oude-venuskunst-in-catal-huyuk-gevonden/)
4. Oud Europa (https://herstoryofart.wordpress.com/2011/10/25/de-vergeten-wereld-van-oud-europa-de-donaucultuur-5000-3500-bc/)

Binnen de landbouwculturen is de keramiektraditie ontstaan. In Herstory of Art is na te lezen dat er in de taalkunde en mythologie voldoende bewijzen zijn om te stellen dat deze keramiektraditie gestart is door vrouwen. Gedurende eeuwen zullen niet alleen vrouwen de landbouwers zijn, maar ook de pottenbakkers.

keramiek traditie is gestart door vrouwen www.herstoryofart.nl

Oud Europa heeft een eigen weblog www.oudeuropa.wordpress.com en Facebookpagina www.fb.com/oudeuropa waar regelmatig berichten geplaatst worden.

Lees meer over neolithische kunst in ‘Herstory of Art’ pagina 20-45.

© Karin Haanappel

Uit het boek Herstory of Art door Karin Haanappel
Meer informatie: www.herstoryofart.nl 

Weblog over Venuskunst

Venuskunst is sacrale voorchristelijke vrouwelijke kunst die te maken heeft met leven, dood en wedergeboorte. In mijn boek ‘Herstory of Art’ ben ik daar uitgebreid op ingegaan en heb aangetoond dat Venuskunst symbool staat voor de levenscyclus die universeel, mondiaal en zelfs tijdloos is.

venuskunst oude en nieuwe steentijd

Het weblog Venuskunst is een aanvulling op het boek ’Herstory of Art’ en zal wereldwijde Venuskunst in kaart brengen. De berichten zullen overwegend in het Nederlands geschreven worden, maar het kan ook voorkomen dat ik ze in het Engels, Duits of Frans publiceer. Het doel is Venuskunst de plaats te geven in de kunstgeschiedenis die het verdiend! Daarbij wordt de geschiedenis der kunsten niet gestart in de klassieke oudheid, maar in prehistorische, egalitaire tijden met Venuskunst, zodat zichtbaar wordt dat kunst van meet af aan gemaakt is door mensen: mannen én vrouwen!

Karin Haanappel
kunsthistorica, auteur & docent

Website: www.herstoryofart.nl
Email: venuskunst@herstoryofart.nl

Venuskunst is te volgen in de social media:
Facebook: www.facebook.com/venuskunst
Twitter: @Venus_Kunst
Pinterest: http://pinterest.com/herstoryofart/venuskunst/
Weblog: www.venuskunst.wordpress.com

The Sleeping Lady of Malta

The Sleeping Lady of Malta, slechts 12 cm hoog, gemaakt van gebakken klei en beschilderd met rode oker. Het beeldje wordt tegenwoordig gedateerd op ca. 3000 BC en is gevonden in het labyrintachtige Hypogeum aan het begin van de 20e eeuw.

184280660_7461b81f6b_b

Wie is zij, deze slapende dame? Waarom slaapt zij? Of droomt zij soms? Is zij misschien in trance?

Het beeldje is met zorg gecreëerd en tot in detail bewerkt. Dat alleen al is heel betekenisvol, het is een bewuste actie geweest van de kunstenaar. Om te kunnen achterhalen wat dit beeldje ons te vertellen heeft, is het in de eerste plaats belangrijk om ons te verplaatsen naar het oude neolithische Malta. Out-of-the-box van de huidige tijd en proberen ons in te leven in een tijd waarin vrouwen een uitermate belangrijke rol speelden in de samenleving en hun profetische gaven alom werden gerespecteerd. In mijn boek ‘Herstory of Art’ leg ik uit waarom vrouwen van nature beter uitgerust zijn om in trance te raken dan mannen (pag. 19).

Zolang er officiële tempels zijn voor godinnen maakt de droomslaap van priesteressen onderdeel uit van hun rituelen. Wanneer in de 5e eeuw na Chr. de laatste godinnentempels worden gesloten op laste van de kerk in Rome raken deze zieneressen langzaam in de vergetelheid. Tegenwoordig sluimeren ze bij de meeste mensen in het collectieve onbewuste om af en toe naar de oppervlakte te komen (pag. 32-34).

© 2013 Karin Haanappel

Deze tekst verscheen eerder op http://www.facebook.com/herstoryofart Regelmatig worden er op deze Facebookpagina berichten geplaatst die betrekking hebben op het boek ‘Herstory of Art’.

De vergeten wereld van Oud Europa: de Donaucultuur 5000-3500 BC

De naam Oud Europa roept nogal eens vraagtekens op: bedoel je de klassieken? Nee, die bedoel ik niet. Ik heb het over de neolithische samenlevingen in Oost-Europa die samen de Donaucultuur vormden. Het neolithicum (de nieuwe steentijd) is veel verder terug in de tijd dan de klassieke oudheid…..

Traditiegetrouw leren wij dat de bakermat van onze beschaving ligt in de klassieke oudheid. De prehistorie (de tijd voordat er geschreven bronnen waren) is in de beleving van velen primitief en ongeciviliseerd en daarmee niet interessant. Deze beperkte benadering van het verleden is helaas nog steeds in zwang. Daarmee ontstaat niet alleen een hiaat in de geschiedenis, het is ook een gemiste kans ten aanzien van gender. In de klassieke oudheid hebben we namelijk reeds te maken met een mannelijke dominantie op sociaal-maatschappelijk vlak, wat theologisch en politiek ondersteund wordt. Dit soort dominante samenlevingen ontstaan pas na het neolithicum.

In het paleolithicum (ca. 40.000-10.000 BC) leefden de mensen als jagers/verzamelaars en trokken over de bewoonbare delen van de aarde. Sociaal-maatschappelijk bekeken, waren de rondtrekkende stammen egalitair: mannen en vrouwen beschouwden elkaar als gelijkwaardig waarbij ieders expertise werd aangesproken om de stam in balans te houden. Er was sprake van een natuurlijke taakverdeling waarbij mannen het jagen op groot wild op zich namen en vrouwen zich bezighielden met het verzamelen van voedsel: noten, vruchten, planten, kruiden en klein wild. Daarmee zorgden de vrouwen voor 75% van de voedselvoorziening. Het is vanzelfsprekend dat het doorgeven van leven heel essentieel was/is voor rondtrekkende stammen, oftewel dat de cyclus van het leven letterlijk de rode draad was/is. Wanneer de essentie van geboorte, leven, dood en wedergeboorte (de levenscyclus) in beeldtaal uitgedrukt wordt, is het niet verwonderlijk dat vrouwen daarbij meer in beeld worden gebracht dan mannen. De rol van vrouwen is aanzienlijk groter in het levengevende principe. Immers, zij dragen het leven, baren, om vervolgens ook nog te voeden. Symbolisch gezien IS de vrouw het Leven.

De paleolithische kunst kent twee soorten en bij beide komen we zowel abstracte als figuratieve vormen tegen:
1. mobiele kunst (kleine draagbare beeldjes uit verschillende materialen vervaardigd)
2. permanente kunst (grot- en rotsschilderingen)

Zoals in een eerder geschreven blog over ‘de vrouwelijke kunstenaar uit 27.000 BC’ (klik hier) al naar voren kwam, noemt men in de kunstgeschiedenis de paleolithische vrouwelijke beeldjes: Venuskunst. Deze beeldjes zijn klein en draagbaar, hebben grote borsten, billen en buik, vertonen vaak sporen van rode oker (symbool voor levensbloed) en hebben doorgaans geen herkenbaar gezicht. De benen van de beeldjes zijn tegen elkaar geklemd en geven vanaf het middel een driehoek weer. Door veel (mannelijke) wetenschappers worden dit soort Venusbeeldjes met een ‘male gaze’ bekeken en gezien als ‘steentijdpornografie’. Daar ben ik het niet mee eens, want pornografie bestond nog niet in de oude steentijd, er was namelijk nog geen mannelijke dominantie. In situaties waarin man/vrouw als evenwaardig worden gezien, bestaat natuurlijk wel erotiek en seksualiteit, maar geen pornografie of verkrachting. Het lijkt misschien een nuanceverschil,  maar er zit een wereld van verschil tussen…….

In het neolithicum (ca. 10.000 – 3500 BC) ontstond, op verschillende plaatsen in de wereld, het fenomeen landbouw en veeteelt waardoor mensen een meer sedentair bestaan kregen. Dit had alles te maken met klimatologische veranderingen. Toch bleven mensen naast het domesticeren van planten en dieren lange tijd jagen en voedsel verzamelen. De aanvankelijk kleine gemeenschappen groeiden langzaam uit tot grotere nederzettingen. Daaruit ontstonden vervolgens twee typen samenlevingen (bron: H. Haarmann ‘Foundations of Culture, Knowledge-Construction, Belief Systems and Worldview in Their Dynamic Interplay’ uit 2007):
1. egalitaire culturen
2. dominantie culturen
Het grootste verschil is dat dominantie culturen een centraal gezag hebben, hiërarchie kennen en koloniseren. Egalitaire culturen zijn in balans en gericht op het in stand houden van de eigen samenleving en niet gericht op expansie. Dominantie culturen kunnen egalitaire culturen annexeren (denk bijvoorbeeld aan hoe de Etrusken opgegaan zijn in het Romeinse rijk).

De Donaucultuur in Oud Europa was een egalitaire cultuur. We kunnen zelfs spreken over een beschaving, want men kende schrift, creëerde kunst, voerde handel en was economisch zeer welvarend. Het is bijzonder intrigerend dat deze beschaving zich manifesteerde tussen 5000 en 3500 BC en dus veel vroeger existeerde dan de ons bekende oude beschavingen van het Nabije Oosten.

Door de kunst van de Donaucultuur te observeren, bestuderen en vergelijken, wordt de symbooltaal duidelijk en de egaliteit zichtbaar.

Deze 12 beeldjes komen uit de Cucuteni cultuur (ca. 4200 BC) en tonen, naar mijn idee, de gelijkwaardigheid tussen man en vrouw. Man en vrouw die allebei essentieel zijn voor het voortbestaan van de mensheid. Immers, alleen man en vrouw samen kunnen voor nieuw leven zorgen! Op bovenstaande foto’s hebben de vrouwen de benen bij elkaar, een soort ‘lepel-houding’ (net als in de Venuskunst van de oude steentijd), terwijl de mannen meer een ‘vork-houding’ hebben. Dat werpt ineens een heel ander licht op de abstracte paleolithische kunst die in Dolni Vestonici (gedateerd op 27.000 BC)  is teruggevonden.

Er zijn wetenschappers die alle beelden zonder aantoonbare vrouwelijke elementen, zoals borsten of poort-des-levens, in de categorie ‘mannelijk’ plaatsen. Er zijn ook wetenschappers die alle beelden uit de steentijd tot de categorie ‘vrouwelijk’ rekenen en als het mannelijke zichtbaar is de beelden ‘androgyn’ noemen omdat zij uitgaan van het principe dat de steentijd een matriarchale tijd moet zijn geweest. De wetenschappelijke wereld is het duidelijk niet met elkaar eens…. Mijn visie hierin: in egalitaire culturen worden mannen en vrouwen als evenwaardig beschouwd, in dominantie culturen heersen de mannen. Het lijkt mij niet juist om de ‘wet van de omkering’ toe te passen door te stellen: ‘als het geen patriarchaat is, moet het wel een matriarchaat zijn’. Bovendien zijn deze termen beladen geraakt en alleen daarom al gebruik ik ze liever niet. Ik ben een groot voorstander van het weer zichtbaar maken van het vrouwelijke dat door de dominantie van het mannelijke  is ondergesneeuwd. Ik wil daarbij met een open blik blijven kijken en juist niet het mannelijke ontkennen, maar het vrouwelijke benadrukken naast het mannelijke.

De symboliek van het Leven is ook terug te vinden op de talloze voorraadpotten die uit de Donaucultuur bekend zijn.

Wanneer je de decoratieve patronen op de voorraadpotten vergelijkt met die op de vrouwelijke figuren is de overeenkomst frappant. Het zijn lijnen en patronen die in elkaar overvloeien, doorlopen en nergens echt ophouden: een cyclisch proces.  Het toont de essentie van het Leven,  zoals wij die ook uit de oude steentijd kennen: de cyclus van geboorte-leven-dood-wedergeboorte. Daarin spelen mannen en vrouwen een rol, alleen is de rol van vrouwen veel prominenter en daardoor meer benadrukt in de kunst. Bovendien werd deze kunst door de vrouwen zelf gecreëerd, de kunst toont dan ook de belevingswereld van de vrouwen. In mijn boek ‘Herstory of Art’ (verschijnt 8 maart 2012) is dit na te lezen.

Dit beeldenpaar uit 5000 BC is gevonden in een graf. De man is vervolgens de wereld in gegaan als ‘Le Penseur’ omdat men overeenkomst zag met Rodins ‘Denker’. De neolithische ‘Denker’ wordt tegenwoordig vaak alleen, zonder de vrouw,  in catalogi afgebeeld. Waarom?  Ze horen samen,  deze man en vrouw, waarom uit elkaar halen en bovendien verbinden met Rodin? Omdat de kunstgeschiedenis nog steeds ‘his story of art’ is en zolang dat wordt herhaald, wordt het bevestigd en daarmee zelfs bestendigd!

Rodins leven en oeuvre bestudeer ik al sinds 1993 toen ik besloot mijn doctoraalscriptie te schrijven over Camille Claudel. In 1994 ben ik afgestudeerd op haar oeuvre voor de studies Kunstgeschiedenis & Algemene Letteren aan de Universiteit Utrecht. In 2000/2001 heb ik bijgedragen aan de eerste tentoonstelling over Claudel in Nederland in het Singer Museum te Laren. De parallel die gelegd wordt tussen het beeld van de man uit 5000 BC en Rodins ‘Denker’ gaat voor mij niet op. Rodin was alles behalve egalitair! Als ‘dank’ voor de creativiteit en inspiratie die Claudel hem heeft gegeven en waardoor hij op het voetstuk kon klimmen van ‘grote meester’, gaf hij haar ‘zéro plus zéro égale zéro’……

Wanneer we het beeldenpaar uit de Donaucultuur dan toch moeten vergelijken met een kunstwerk uit onze moderne tijd opteer ik voor ‘De Kus’ van Brancusi.  Dit beeld uit 1916 toont perfect de balans tussen het mannelijke en het vrouwelijke. Het kan haast niet anders dan dat Brancusi bekend was met de Donaucultuur, hij kwam immers uit Roemenië. Brancusi was opgegroeid in het gebied waar vanaf ca. 1860 opgravingen plaatsvonden en een deel van de neolithische Donaucultuur blootlegden. Hoe dan ook, het evenwicht en de egaliteit is overduidelijk in zijn ‘Kus’ aanwezig.

Ik denk dat het heel belangrijk is om het verleden te beschouwen met een ‘open mind’ en niet vanuit pijn of angst. Het doet zeker pijn dat het vrouwelijke lange tijd (bewust) ontkend is en vanuit de ‘traditie’ nog vaak buiten beeld blijft, maar het heeft geen zin om vanuit angst het mannelijke te negeren of te transformeren tot iets neutraals. Belangrijk is dat het mannelijke en het vrouwelijke met elkaar in balans komen, evenwaardig zijn en blijven op alle vlakken.

Bedenk dat achter pijn en angst alleen maar vrijheid zit …..

© 2011 Karin Haanappel